Polska Fundacja Sufich

W strone serca

Ramadan


Duchowy wymiar Ramadanu


Religia islamu, podobnie jak wszystkie jego praktyki posiada dwa wymiary: naukę wiedzy „zewnętrznej” (al’ilm az-zahir), oraz naukę wiedzy wewnętrznej (al’ilm al-batin). Pierwszy reprezentowany jest przez naukę szariatu, drugi przez naukę tasałuf. Podobnie jak człowiek stanowi jedność jego duszy i ciała, islam również nie ogranicza się jedynie do swojej zewnętrznej formy. Islam jest bowiem religią ‘środka,’ której ideałem jest zachowanie równowagi pomiędzy jego stroną wewnętrzną i zewnętrzna. Ten ideał pozornie łatwy w zrozumieniu, nigdy nie był łatwy w jego realizacji, ponieważ tendencje do przewagi formy nad treścią, lub na odwrót niejednokrotnie miały miejsce w historii islamu.1

Święty Koran mówi  o trzech aspektach wiary: islamie, czyli poddaniu, imanie, czyli wierze i ihsanie, czyli cnocie dobroci. „Pewnego razu spytano Proroka (saws) czym jest religia (ad-din). Odpowiedział, że składa się ona z trzech elementów: islamu, imanu i ihsanu, przy czym pierwszy z tych terminów posłużył za nazwę całej tradycji religijnej. Każdy, kto przyjmie religię i poddaje się woli Bożej, nazywany jest muslimem, jednakże nie każdy muzułmanin (muslim) jest muminem (posiadającym głęboką wiarę) i nie każdy sam siebie określa tym mianem. Iman jest wyższym stopniem uczestnictwa w religii, zakładającym intensywną wiarę i przywiązanie do Boga. Jeśli chodzi o ihsan – oznacza on jeszcze głębsze przeniknie do wnętrza objawienia dzięki tej „cnocie dobroci,” którą nie wszyscy są obdarzeni.”2

Pytany o sens ihsanu, Prorok (saws) odpowiedział, że ishsan oznacza, że ‘wielbisz Boga, jakbyś go widział, a jeśli ty Go nie widzisz, On widzi ciebie’ (al-ihsan an tabud Allah ka’annaka tarahu fa-in lam takun tarahu fa-innahu jaraka). Można by uznać, iż w pewnym sensie ihsan jest ideałem, do którego powinien dążyć każdy muzułmanin. Wspominanie Boga (zikr) w każdej naszej myśli i czynie jest szeroko pojętym szariatem, w którym jest zawsze miejsce również dla duchowej introspekcji. Spełnianie wszystkich obowiązków religijnych jest więc formą wspominania Boga, bowiem w Islamie wszystko rozpoczyna i robi się w imię Boga słowami: „bismillah ar rahman ar rahim.”

Choć uważa się ogólnie, iż ascetyzm nie jest typowy dla islamu, post miesiąca ramadanu posiada jednak pewne jego cechy. Co więcej, post (raum) jest jednym z pięciu filarów dorosłego wierzącego muzułmanina. Czym jest więc ramadan i jaki jest jego cel?

Ramadan jest dziewiątym miesiącem kalendarza muzułmańskiego, w którym dorosły muzułmanin, cieszący się zdrowiem pości od świtu do zachodu słońca. Miesiąc upamiętnia objawienie Świętego Koranu które Prorok Mohammad (saws) otrzymał w  „nocy przeznaczenia” (Lajlat Kadr). Święty Koran, w surze II, werset 185  mówi:

To jest miesiąc ramadan, w którym został zesłany Koran - droga prosta dla ludzi i jasne dowody drogi prostej, i rozróżnienie.3 Kogo z was zastanie ten miesiąc, to niech pości w tym czasie. A ten, kto jest chory lub w podróży, to przez pewną liczbę innych dni. Bóg chce dać wam ulgę, a nie chce dla was utrudnienia; chce, żebyście dopełnili te liczbę i żebyście głosili wielkość Boga za to, ze On poprowadził was droga prosta. Być może, będziecie wdzięczni!

Post poprzez wieki był dyscypliną duchową dla wielu społeczności, o czym przypomina sam Koran:

O wy, którzy wierzycie! Jest wam przepisany post, tak jak został przepisany tym, którzy byli przed wami - być może, wy będziecie bogobojni  (II werset 183).

Post ramadanu jest szczególnie ważny dla muzułmanów z kilku powodów. Jest to okres wzmożonego błogosławieństwa (baraka), jakie spływa na tych którzy dobrowolnie poddają się Woli Boga (muslim). Uważa się, że w pierwszej dekadzie miesiąca wierny doświadcza Boskiego miłosierdzia, w drugiej Jego przebaczenia, a w trzeciej wolności od wiecznego potępienia. „Noc przeznaczenia,” nieparzysty dzień pod koniec miesiąca postu jest szczególny ważny z powodu Łaski Najwyższego, dlatego zachęca się wiernych do szczególnego duchowego zaangażowania w praktykę modlitwy.

Istnieje przekonanie wśród nie-muzułmanów, iż miesiąc Ramadanu to tylko rodzaj postu, czyli powstrzymywanie się od jedzenia i picia. Tak powielany stereotyp jest często potwierdzany przez samych muzułmanów, dla których Ramadan to tylko modlitwy, jałmużna, post, brak współżycia intymnego, czy przerwa w paleniu tytoniu od świtu do zachodu słońca, a potem nieumiarkowane objadanie się. Ramadan jest jednak czymś więcej, aniżeli powstrzymywanie się od rzeczy zakazanych, lub rzeczy, które zwykle są  dozwolone.

Ramadan to okres wewnętrznej dyscypliny, wewnętrznej walki (czyli właściwie rozumiany dżihad), walki  ze słabościami charakteru. Wielu ludziom znane jest doświadczeniu głodu. Aby jednak umieć znieść długotrwałą głodówkę z cierpliwością, należy nauczyć się samodyscypliny i surowego stylu życia. Ramadan dostarcza możliwości takiego treningu polegającego na wielogodzinnym poście, który to staje się wtedy prawdziwym lekarstwem na niecierpliwość i brak wytrzymałości – przyczyn wielu ludzkich nieszczęść.

Jest to czas, kiedy poprzez modlitwy i wewnętrzną dyscyplinę wierny może uwolnić się spod panowania dominującej cielesnej jaźni nafs-i ammara. Ta cielesna jaźń podczas postu traci swoją iluzoryczną moc nad człowiekiem. Wysłannik Boży (saws) relacjonuje, iż kiedyś Bóg zapytał nafs: „Kim Ja jestem, a kim jesteś ty?” Nafs odpowiedziała, że „Ty jesteś Ty, a ja jestem mną.” Jakkolwiek by Bóg nie dręczył nafs, zawsze otrzymał tę samą odpowiedź. Wreszcie, Bóg poddał ją głodowi i kiedy zadał to samo pytanie ponownie, otrzymał odpowiedź: „Ty Jesteś Wszech-Litościwy Pan, a ja jestem bezradnym sługą.” Nafs nie uznaje Pana i sama uzurpuje sobie tę rolę. Jednak post może złamać opór jaźni i pokazać jej bezsilność. Ostatecznie nafs samo poddaje się Bogu i staje się muslimem.

Rada trzynastowiecznego mistyka z Delhi, Nizamuddina Auli: „jedz mniej, mów mniej, śpij mniej.”  ma szczególne zastosowanie podczas miesiąca Ramadanu, mimo, iż Nizamuddin radził ją stosować zawsze. Mistycy muzułmańscy od dawna rozumieli, iż charakterystyczną cecha nafs jest nadmierne spanie, obżarstwo i gadatliwość. Aby ujarzmić  nafs, należy również opanować te trzy rzeczy. Miesiąc Ramadanu jest ku temu doskonałą okazją.

W czasie ramadanu powstrzymujemy się nie tylko od jedzenia, picia, ale również nadmiernego rozmawiania, trywialnych tematów, słuchania, lub oglądania.

Okres ramadanu to również sposobność by serce wiernego wypełnić mogło nic innego oprócz Boga. Takie jest znaczenie ubóstwa (fakir - ubogi) w sensie duchowym – serce prawdziwie wiernego jest „ubogie,” bo nie ma w nim nic, nic prócz Boga. Serce nic nie pożąda, nic prócz Jedynego. Fakir jest naprawdę jednak „najbogatszy,” bo wyzbywszy się wszystkiego, zyskał Wszystko. Aby coś zyskać, należy najpierw coś dać, czego symbolem jest jałmużna, ważny element podczas w religii islamu i ramadanu.

Wreszcie ramadan to czas refleksji. Refleksji nas sensem życia, celu dla którego człowiek jest stworzony. To również czas na refleksję kim jesteśmy, dokąd idziemy i co oznacza dla nas bycie muzułmaninem.

Andrzej Saramowicz

N.B. Ten krótki artykuł w żaden sposób nie wyczerpuje tak obszernego tematu jakim jest post miesiąca ramadanu i jego duchowy wymiar.


Dla zainteresowanych tematem polecam dalszą lekturę:

1. Ramadan. Motivating Believers to Action. Edited by Laleh Bakhtiar.

2. Islamic Spirituality. Edytor Hossein Nasr.

3. Inner Secrets of the Path. Sayyid Haydar Amuli.

4. Glossary of Islamic Terms. Aisha Bewley.

5. Al Qamus al-Sufi. Amatullah Armstrong.

6. Idee i Wartości Islamu. Hossein Nasr.



1Na przykład skrajności w podejściu do religii pomiędzy zahirami i batinami. Istnieje pewna anegdota o dwóch modlących się wiernych ilustrująca te dwie tendencje. Pierwszy z nich głęboko pogrążony był w modlitwie, drugi zaś (zahir) wpatrywał się w stopę modlącego się przed nim ‘batinem,’ z wyraźną oznaką zdegustowania. Zaraz po modlitwie natychmiast podbiegł do niego i powiedział: „bracie, podczas modlitwy cały czas obserwowałem jak niewłaściwie układałeś swoją prawą stopę! Czyżbyś nie wiedział jak się modlić?”  „Sądzę, iż wiem jak należy się modlić bracie,” odpowiedział ‘batini.’ „Widzisz, byłam tak pogrążony w modlitwie, iż nie bardzo byłem świadom co robi moja stopa. Moje serce skierowane było ku Bogu Najwyższemu, więc już mniej dbałem o moją nogę. Ale ty bracie, jeśli jak mówisz, też uczestniczyłeś w modlitwie, to powiedz, czy modląc się, kierowałeś swoją uwagę i swoje serce ku Bogu, czy tylko ku mojej stopie. Bo jeśli podczas modlitwy moja stopa interesowała cię bardziej niż kaaba twojego serca, to myślę, że twoja modlitwa została zmarnowana, a ty przegapiłeś okazję, aby przez kilka chwil znaleźć się blisko Boga.”

2 Idee i Wartości Islamu. Seyyed Hossein Nasr.  Warszawa 1988.

3 Z powodu braku rozróżniania pomiędzy tym co jest zakazane a tym co jest dozwolone, jaźń cielesna (nafs-i ammara), zwana czasem jaźnią deprawującą jedząc i pijąc działa wedle swoich zachcianek, co będzie szkodliwe  dla zdrowia fizycznego i życie duchowego. Ta jaźń nie będzie posłuszna sercu ani duszy. Nie uznając żadnych zasad będzie władać człowiekiem i kierować nim w każdą stronę. Jednak w czasie Ramadanu nafs przyzwyczaja się do postu, samodyscypliny i uczy się posłuszeństwa. Kiedy nafs nauczy się porzucić jedzenie które jest normalnie dozwolone, wtedy zdobędzie umiejętność słuchania rozsądku i religii aby uniknąć tego co niedozwolone. Tak więc nafs nie będzie starać się korumpować duchowego życia człowieka.

© Andrzej Saramowicz